Được thành lập từ năm 1978, tiền thân là Trại Nghiên cứu Khoai tây và Rau, rồi Trung tâm Nghiên cứu Cây thực phẩm Đà Lạt, Trung tâm Nghiên cứu Khoai tây, Rau và Hoa là một đơn vị nghiên cứu phát triển KHCN nông nghiệp thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Từ 1978 đến 2003, Trung tâm trực thuộc Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm. Từ 2004 đến nay, Trung tâm trực thuộc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam về quản lý hành chính. Trung tâm có các nhiệm vụ:

+ Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ sản xuất khoai tây, rau và hoa;

+ Sản xuất cung cấp giống gốc khoai tây, rau và hoa đáp ứng nhu cầu sản xuất;

+ Tham gia đào tạo cán bộ kỹ thuật, kỹ thuật viên và nông dân trong lĩnh vực sản xuất khoai tây, rau, hoa;

+ Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong các hoạt động có liên quan.

Qua 30 năm hoạt động KHCN trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, tuy còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất kỹ thuật và điều kiện nghiên cứu, Trung tâm đã có nhiều đóng góp đáng kể không chỉ cho ngành nông nghiệp của cả nước nói chung mà cho sản xuất nông nghiệp của tỉnh Lâm Đồng nói riêng. Có thể điểm qua một số thành tựu chính đã góp phần thúc đẩy, gia tăng hiệu quả sản xuất và thu nhập của nông dân tại Lâm Đồng.

Nghiên cứu phát triển cây khoai tây

Ngay từ khi mới thành lập (1978 - 1979), trong bối cảnh thiếu trầm trọng giống khoai tây có chất lượng tốt, Trung tâm đã tiến hành thử nghiệm thành công và nhân nhanh, cung cấp các giống khoai tây Việt Đức 1, Việt Đức 2 cho sản xuất tại Đà Lạt. Các giống này đã được nhanh chóng triển khai rộng, góp phần tăng năng suất khoai tây trung bình của Đà Lạt từ 9 - 10 tấn/ha lên 13 - 14 tấn/ha, được lãnh đạo tỉnh và các tập đoàn, hợp tác xã nông nghiệp đánh giá cao. Tiếp đó, Trung tâm đã tích cực nhân nhanh và chuyển giao vào sản xuất giống khoai tây P3 kháng bệnh mốc sương và cho năng suất cao trong mùa mưa.

Giai đoạn tiếp theo, chương trình tạo giống khoai tây của Trung tâm tập trung vào định hướng chọn tạo giống khoai tây trồng bằng hạt giải quyết vấn đề thiếu giống trầm trọng của Đồng bằng sông Hồng. Các thành tựu chính của hướng nghiên cứu dài hơi này là kết quả chọn tạo các giống khoai tây hạt lai F1 sử dụng vật liệu nhị bội có giao tử lưỡng bội cho năng suất và độ đồng đều cao TKH 94.2, TKH 94.3 và TKH 94.10. Quy trình sản xuất hạt giống khoai tây lai F1 đạt năng suất 100 kg/ha trong điều kiện Đà Lạt. Các công trình này đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận là tiến bộ kỹ thuật cấp quốc gia và được trao giải thưởng Vifotec năm 1999 tại Hội thi Sáng tạo Khoa học kỹ thuật Việt Nam.

Từ xu hướng phát triển tất yếu của đời sống kinh tế - xã hội nói chung và công nghiệp chế biến nói riêng, Trung tâm đã định hướng nghiên cứu chọn tạo và phát triển các giống khoai tây chất lượng cao phục vụ nhu cầu chế biến công nghiệp và đáp ứng khuynh hướng tiêu dùng hiện đại hơn. Giống khoai tây PO3 là giống được Trung tâm chọn lọc, phát triển, chuyển giao vào sản xuất năm 2002 - 2003. Giống đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận chính thức là giống cây trồng mới và hiện chiếm trên 80% diện tích khoai tây của vùng rau Lâm Đồng. Giống có khả năng thích ứng tốt với điều kiện sản xuất của tỉnh, tiềm năng năng suất cao và chất lượng tốt cho tiêu dùng tươi, đồng thời thích hợp với yêu cầu chế biến công nghiệp khoai tây chiên lát. Giống khoai tây Atlantic là giống chế biến khoai tây chiên lát truyền thống của thế giới đã được Trung tâm phối hợp với công ty PepsiCo Việt Nam nhập nội, khảo nghiệm, tổ chức sản xuất thử diện rộng và chuyển giao vào sản xuất phục vụ chế biến công nghiệp. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã công nhận chính thức đây là giống cây trồng mới được sản xuất trên cả nước. Dự án này đang được tiếp tục đẩy mạnh về chiều sâu và mở rộng về quy mô. Trong tương lai, sản xuất khoai tây phục vụ công nghiệp chế biến sẽ là ngành hàng nông nghiệp quan trọng góp phần thúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại hóa, công nghiệp hóa, phát huy được lợi thế tiềm năng về khí hậu, đất đai, tăng cường và ổn định hiệu quả sản xuất, thu nhập của nông dân tỉnh Lâm Đồng.

Nghiên cứu phát triển sản xuất rau

Trong chương trình nghiên cứu chọn tạo giống rau, ngay từ những năm đầu mới thành lập, Trung tâm đã chọn lọc thành công và đưa vào sản xuất các giống đậu cô-ve TK1837, TK1847, V8, các giống bí Nhật, bí ngồi, tiểu hồi hương và một số giống rau cải, làm đa dạng thêm các loại rau đặc thù, có giá trị của Đà Lạt. Trong khi chưa có giống nhập nội mới nào có khả năng tồn tại và phát triển được trong điều kiện Đà Lạt, giống cà rốt CR9 có độ thuần cao hơn, đặc biệt là với một số chỉ tiêu chất lượng, được phục tráng từ quần thể cà rốt có khả năng thích ứng tốt, tiềm năng năng suất cao, khả năng kháng sâu bệnh tốt, nhưng mức độ phân ly lớn về hình thái và các chỉ tiêu chất lượng là cố gắng và đóng góp của Trung tâm trong việc cải thiện giống cà rốt của địa phương.

Trong những năm 1996 - 2002, Trung tâm là đơn vị trụ cột trong chương trình nghiên cứu xây dựng và áp dụng quy trình sản xuất rau an toàn. Các quy trình sản xuất an toàn cho 5 loại rau ăn lá, ăn quả, ăn củ chủ lực của Đà Lạt do Trung tâm nghiên cứu xây dựng đã được chuyển giao trên diện rộng trong những năm 1998 - 2002 trên cơ sở phối hợp với Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Lâm Đồng và một số cơ quan, đơn vị khác trong tỉnh. Các quy trình này đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận chính thức là tiến bộ kỹ thuật và được UBND tỉnh Lâm Đồng quy định là quy trình áp dụng thống nhất cho sản xuất rau an toàn của Đà Lạt. Bên cạnh đó, Trung tâm đã phối hợp với Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường thực hiện đề tài nghiên cứu xây dựng hệ thống tiêu chí quan trọng nhất để công nhận các cơ sở sản xuất rau an toàn theo định hướng đăng ký sản xuất và tự chịu trách nhiệm về chất lượng an toàn sản phẩm rau của các doanh nghiệp, nông hộ tại Lâm Đồng.

Với đề tài “Chọn tạo giống dâu tây năng suất cao, phẩm chất tốt, phù hợp với điều kiện Đà Lạt” được Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Lâm Đồng giao thực hiện từ 2001 - 2003, Trung tâm đã sưu tập khảo sát trên 30 giống/dòng dâu tây, lai tạo và chọn lọc được một số giống dâu tây có năng suất cao, chất lượng tốt trong điều kiện Đà Lạt, trong đó (TW5 x A).5, FA05.1, FA05.2 là những giống có nhiều triển vọng mở rộng sản xuất nếu điều kiện thu hái, bảo quản sau thu hoạch của nước ta được cải thiện.

Nghiên cứu phát triển sản xuất hoa

Nghiên cứu phát triển sản xuất hoa là định hướng nghiên cứu được Trung tâm tiếp cận khá sớm từ cuối những năm 1990. Nhiệm vụ này chính thức được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn giao từ năm 2002 nhằm phục vụ cho định hướng phát triển sản xuất rau, hoa, quả và xu thế phát triển kinh tế - xã hội của nước ta. Từ đó, Trung tâm đã nhanh chóng triển khai nhiều đề tài nghiên cứu theo hướng chọn tạo giống, xây dựng, hoàn thiện quy trình sản xuất một số loài hoa cắt cành chính. Các giống hoa cúc C41và C43, cẩm chướng Ever Green và Ni-va được nhập nội khảo nghiệm, tuyển chọn và được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận để chuyển giao vào sản xuất là những thành công bước đầu của chương trình nghiên cứu hoa của Trung tâm trong giai đoạn này. Các giống hoa cúc C05.1, C05.3 và đồng tiền G07.4, G07.6 do Trung tâm lai tạo, chọn lọc và được Hội đồng KHCN của Bộ công nhận năm 2008 là những thành quả tiếp theo của chương trình chọn tạo giống hoa của Trung tâm.

Năm 2002 - 2004, Trung tâm được Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường giao triển khai đề tài “Nghiên cứu chọn lọc và thử nghiệm mô hình sản xuất hoa có tính công nghiệp tại Đà Lạt”. Đề tài đã được tiến hành theo hướng tổ chức liên kết các nông hộ, hoàn thiện và áp dụng quy trình sản xuất tiên tiến có một số yếu tố công nghệ cao, nghiên cứu chế tạo một số hóa chất xử lý sau thu hoạch và tổ chức sản xuất thử một số đợt hoa cho xuất khẩu. Đề tài đã thành công trong việc nghiên cứu chế tạo một số chế phẩm xử lý hoa cắt cành sau thu hoạch (được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận là tiến bộ kỹ thuật) và đã xuất khẩu thử nghiệm một số lô hàng hoa cắt cành sang thị trường Nhật Bản, được đối tác đánh giá cao. Thành công lớn là qua nghiên cứu các vấn đề của sản xuất hoa cắt cành trong nước và trên thế giới, Trung tâm đã đánh giá và xác định được những lợi thế và hạn chế cơ bản của sản xuất hoa cắt cành Việt Nam, làm cơ sở cho định hướng phát triển cho ngành hàng hoa cắt cành hướng tới xuất khẩu của nước ta.

Sản xuất, cung cấp giống gốc

Song song với công tác nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ sản xuất, Trung tâm cũng luôn duy trì và đẩy mạnh công tác sản xuất thực nghiệm, cung cấp nguồn giống gốc lúa, gia súc, khoai tây, rau và hoa cho sản xuất tại địa phương và đồng bằng sông Hồng. Với dự án phát triển nông thôn, miền núi năm 1994 - 1995, Trung tâm chuyển giao cho huyện Di Linh giống gốc lúa chịu hạn CH158, CH185. Đây là những giống lúa chịu hạn, năng suất cao, chất lượng tốt. Đến nay, các giống này vẫn được sử dụng ở quy mô sản xuất lớn tại địa bàn Di Linh. Trong dự án, các giống lợn lai Đại Bạch x Landrace và bò Sind cũng được chuyển giao cho nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số trong huyện.

Trong chương trình phát triển sản xuất khoai tây bằng hạt, Trung tâm là đơn vị duy nhất trong nước cung cấp hạt giống khoai tây lai F1 cho đồng bằng sông Hồng, góp phần đưa quy mô sản xuất khoai tây bằng hạt từ vài trăm hecta những năm 1993 - 1994 lên trên 5.000 ha trong những năm 1998 - 1999. Trung tâm cũng là đơn vị đầu tiên xây dựng thành công quy trình sản xuất củ giống Go mini và tổ chức sản xuất cung cấp cho đồng bằng sông Hồng mỗi năm hàng trăm ngàn củ. Ứng dụng công nghệ sinh học, hàng năm, Trung tâm cung cấp từ 3 - 4 triệu cây giống sạch bệnh khoai tây, dâu tây và các loại hoa cắt cành cho sản xuất tại Đà Lạt.

Để đạt được những thành tựu và đóng góp trên, tập thể cán bộ, công nhân viên của Trung tâm đã được sự quan tâm chỉ đạo và đầu tư thích đáng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, các cơ quan chủ quản và sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn của Đảng bộ, chính quyền các cấp và nhân dân địa phương. Định hướng hoạt động trong thời gian tới của Trung tâm là tiếp tục xây dựng tiềm lực KHCN; đẩy mạnh nghiên cứu theo hướng thích ứng với tình trạng biến đổi khí hậu toàn cầu; phát triển các tiến bộ kỹ thuật, công nghệ hiệu quả cao và thân thiện với môi trường và hướng tới nhu cầu thị trường ngắn hạn và dài hạn. Đóng góp nhiều cho sản xuất theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp tiếp tục vừa là động lực, vừa là mục tiêu của các hoạt động của Trung tâm.

TS. Phạm Xuân Tùng

Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khoai tây, Rau và Hoa