Vũ Dao quê Kiên Giang, lớn lên cùng cây đước, cây mắm và rừng tràm, từng chiến đấu dọc ngang khắp rừng U Minh Hạ, U Minh Thượng, nên anh thuộc lòng đường đi lối lại vùng sông nước đầy kênh rạch ấy.
Năm 1954, tập kết ra Bắc, chuyển ngành, tham gia lao động khắp các công trường xây dựng giao thông: Trái Hút, Đồng Đăng… Sau đó, được điều về làm phó giám đốc kiêm trưởng phòng tổ chức xí nghiệp chế biến gỗ.
Một hôm, anh đang cặm cụi làm việc thì có một cô gái mang thao “hương đồng gió nội” bước vào xin được gặp ông trưởng phòng tổ chức và đứng khựng lại nơi ngưỡng cửa như bị hớp hồn bởi ông trưởng phòng quá kẻng trai, khiến con tim cô như bị sét đánh từ đấy, như sau này cô thổ lộ với bạn bè.
Vũ Dao bỏ bút đứng lên nhìn cô gái từ đầu đến chân, có lẽ là thói quen nghề nghiệp của cánh lính trinh sát. Đến đâu, ở đâu, trước hết phải quan sát địa hình, con người xung quanh, đề phòng bất trắc. Cô gái có thân hình và khuôn mặt ưa nhìn, tay cầm nón lá, tay xách túi vải vẫn đứng yên, chờ.
- Tôi là trưởng phòng tổ chức đây. Mời cô dzô! Mời ngồi!
- Thưa bác! Cháu đến để xin được vào làm việc ở xí nghiệp ạ!
Vũ Dao thoáng nhíu mày khó chịu rồi với ly rót nước đặt trước mặt cô gái.
- Mời cô uống nước. Tôi sẵn sàng nghe đây.
- Thưa bác!
- Bác, bác cái gì? Sao cô cứ bác bác, cháu cháu hoài dzậy? Vũ Dao bỗng nổi cáu. Có thể tôi chỉ nhỉnh hơn cô năm ba tuổi mà đã già lắm sao?
- Em xin lỗi! Dạ thưa! Tiếng bác trong thưa gửi quê em không hàm ý tuổi tác. Đó là cách xưng hô bình thường ở quê em thôi ạ.
- À ra dzậy! Tôi xin lỗi vì đã hiểu lầm/
Cô gái cúi xuống mở túi xách lấy ra hai tờ giấy viết sẵn, cầm hai tay trịnh trọng đưa cho Vũ Dao. Vũ Dao đón lấy rồi chăm chú đọc, bỗng anh buông tờ giấy xuống bàn, mắt chớp chớp… Gia đình em làm lông và lương rẫy (làm nông và nương rẫy) - với anh các tiếng làm lông và lương nghe lạ hoắc. Anh liên tưởng làm lông và làm lương là… là… cũng lại ngọng nghịu như người quê mình rờ… gờ… đây thôi (người vùng Kiên Giang thường phát âm r thành g (Tôi đi ga guộng).
Anh cầm tờ đơn của cô gái lên xem một lần nữa rồi đột ngột hỏi:
- Cô có xe đạp không?
- Dạ có! Em mượn xe của bạn.
- Thế thì mai, đúng 7 giờ cô lại đến đây rồi cùng tôi về quê cô, nhân thể tôi có việc trao đổi với ủy ban nơi cô đang sinh sống, chớ giờ chưa thể nói gì được. Thế có được không?
Cô gái thoáng nghi ngờ và cảnh giác. Thì ra, cô gái đến xin việc có tên Nguyễn Thị Lê đẹp đẽ kia lại sống với một mẹ già trong ngôi nhà quá ọp ẹp, chơi vơi phía ngoài đê sông Cầu. Hoàn cảnh gia đình Lê khiến Vũ Dao cảm động.
Nghe có khách ghé thăm, mẹ Lê dưới bếp đon đả bước lên, chùi hai bàn tay gầy guộc, đen đúa vào ống quần bạc màu, rối rít chào:
- Chào cháu! Thật quý hóa quá! Cháu ngồi chơi! Bà giục Lê lấy nước mời khách.
- Nghe tiếng, bác biết cháu là người trong ấy tập kết ra ngoài này. Phải thế không? Lâu nay cháu có nhận được tin gì trong quê? Chắc gia đình ta đều mạnh khỏe? Miệng bà xởi lởi chào hỏi, nhưng trong lòng đang nghĩ: Có lẽ anh chàng này có “tình ý” với đứa con gái của bà nên đưa nhau về “ra mắt”…
Sau khi đã tận mắt nhìn thấy “cơ ngơi” gia đình “làm lông, làm lương”, uống xong chén nước, Vũ Dao đứng lên xin phép ra ủy ban xã vì có việc. Trước khi đi, anh quay lại dặn Lê:
- Ngày mai, cô đưa đơn và hồ sơ trình ủy ban xã nhờ họ chứng thực, đóng mộc rồi mang lên xí nghiệp đưa cho tôi. Chắc mọi việc sau đó sẽ ổn thôi.
Từ khi được nhận vào làm việc tại xí nghiệp gỗ, Lê thường tìm cớ để được gặp Vũ Dao. Lúc thì cô mượn bút viết thư cho mẹ, lúc mang trái cây nói là mẹ gửi từ quê lên biếu.
Ngày nào cô cũng tìm cách lượn qua phòng làm việc của Vũ Dao một đôi lần. Hình như có như thế cô mới yên tâm. Cái việc cô lượn qua lại phòng làm việc của Vũ Dao đã tạo ra dư luận bàn tán, nghi ngờ trong cán bộ, công nhân viên và đến tai lãnh đạo xí nghiệp. Thời ấy, người ta sợ dư luận lắm.
Việc đó khiến Vũ Dao hết sức bực bội, khó chịu, nên Vũ Dao chủ động mời Lê vào phòng làm việc để trao đổi:
- Này! Cô Lê! Sao ngày nào cô cũng qua lại trước phòng làm việc của tôi thế? Cô có biết việc ấy gây phiền phức cho tôi không? Tổ chức đã nhắc nhở tôi đấy. Cô phải chấm dứt ngay, nếu không, chính tôi sẽ đề nghị chuyển cô đi nơi khác.
Lê gục đầu xuống bàn khóc tức tưởi. Từ đó, Lê chỉ dám đứng từ xa để dõi theo hình bóng con người đã in đậm trong trái tim mình.
Hơn năm sau, mẹ Lê ốm nặng. Được Lê báo tin cho biết, Vũ Dao thu xếp về thăm thì mẹ Lê đã quá yếu, nằm thoi thóp trên giường. Bà nắm tay Vũ Dao thều thào: Mẹ đi, con Lê sẽ bơ vơ, gia đình mẹ không còn ai thân thuộc. Tuy lớn xác, nhưng lời ăn, nết ở của nó chưa được chín chắn. Cuộc đời nó sẽ lận đận. Mẹ mong con dìu dắt giúp đỡ em nó…
Nước mắt mẹ chứa đầy hốc mắt rồi chảy thành dòng xuống hai gò má hóp như hai cái lúm đồng tiền lớn vì răng đã rụng hết và đọng lại ở đó.
Vũ Dao không khóc, cố nén tình cảm, nhưng nước mắt cứ ứa ra, nghẹn ngào hứa thực hiện lòng mong mỏi của mẹ. Lê gục xuống ôm mẹ khóc than thảm thiết:
- Mẹ ơi! Mẹ ơi! Mẹ đừng bỏ con…!
Không lâu sau, mẹ Lê mất. Thay mặt xí nghiệp đứng ra lo ma chay, giúp đỡ tận tình chính là phó giám đốc kiêm trưởng phòng tổ chức Vũ Dao. Lê nhận một ân huệ quá lớn. Sau này, cô mãi nghĩ cách trả cái ơn ấy. Cô nghĩ, chỉ có một cách, một cách thôi là… là…
Nhưng cô chưa kịp thực hiện ý định của mình thì Vũ Dao bỗng “biến mất” khỏi xí nghiệp. Không ai biết Vũ Dao đi đâu, về đâu…
Hình bóng chàng rồi cũng nhường chỗ cho những trăn trở, mưu sinh vì cuộc sống đang thúc bách.
***
… Hòa bình thống nhất đất nước, thời đổi mới mở ra cơ hội làm ăn mới. Với kinh nghiệm nhiều năm làm việc tại xí nghiệp gỗ, Nguyễn Thị Lê đứng ra lập công ty sản xuất đồ gỗ gia dụng, làm giám đốc rồi chủ tịch hội đồng quản trị – một doanh nhân tầm cỡ nổi tiếng khắp cả nước.
Thành đạt trong kinh doanh ở tuổi trên 60, bà Lê giao lại công ty cho con quản lý để có thời giờ nghỉ ngơi, thăm thú nơi này nơi khác.
Nung nấu ý định tìm gặp lại “người xưa”, ân nhân của mình, bà Lê luôn canh cánh trong lòng món nợ, ơn sâu nghĩa nặng. Khi đi thăm đất Mũi Cà Mau, may mắn bà làm quen người sĩ quan đặc công cùng đi trong đoàn, từng cùng Vũ Dao chiến đấu ở rừng Sác, đã từng khiến bọn lính đánh thuê phải kinh hồn bạt vía bằng những trận đánh đầy mưu trí. Cái tên Vũ Dao được nhiều người nhắc đến. Qua đó, bà đã nhận được thông tin về ông.
Hôm ấy, nghe thấy có chiếc taxi dừng ở trước cổng và có người lên tiếng hỏi thăm nhà, Vũ Dao bước vội ra mở cổng và chăm chú nhìn người khách lạ, cố xốc lại “bộ nhớ” đã già nua vì tuổi tác.
- Ô! Ô! Trời đất! Cô Lê phải không?
- Ôi! Anh có trí nhớ tốt thật. Em là cô Lê làm lông ngày xưa đây mà.
- Ôi cha! Lâu quá! Lâu quá rồi. Mời cô dzô nhà.
Ông pha nước. Hai người ngồi đối diện, yên lặng ngắm nhìn nhau, bồi hồi xúc động nhắc lại chuyện ngày xưa. Ngày xưa khó khăn là thế, nhưng đầy ắp tình người. Cuốn phim quay ngược thời gian hơn 40 năm về trước.
Hai người không hỏi thăm nhau về cuộc sống, về gia đình vì có gì quý hơn là sau cuộc chiến tranh ác liệt, cả hai còn sống và được gặp nhau đây. Họ còn nhìn thấy nhau là thỏa nguyện lắm rồi. Hai người ngồi như thế khá lâu. Bà Lê nhìn đồng hồ, khẽ khàng như nuối tiếc:
- Có lẽ đến lúc em phải đi đây. Em có mong ước này xin anh đừng từ chối. Vũ Dao chớp mắt…
- Em mời anh và gia đình ra Hà Nội thăm chơi một chuyến. Chắc đã lâu anh chưa trở lại Hà Nội. Anh không phải lo gì hết. Em có được như ngày hôm nay là nhờ anh giúp đỡ. Mẹ em có mồ yên mả đẹp cũng là nhờ anh. Xin anh đừng từ chối. Anh mà từ chối thì em có nhắm mắt cũng không yên. Đây là tiền mua vé máy bay và tiền tiêu vặt. Anh chỉ cần gọi điện thoại cho em trước khi lên máy bay. Đây là danh thiếp của em.
- Ôi! Cô Lê! Bà Lê! Không! Không nên thế. Ngày ấy ai cũng suy nghĩ và giúp đỡ người khác như tôi thôi. Cô đừng nhắc đến ân huệ, tôi không nhận đâu. Ông cầm xấp tiền đặt vào lòng bàn tay bà và giữ bàn tay bà khá lâu trong tay mình. Ông lại nhận được hơi ấm của một thời…
Bà trìu mến nhìn ông, nước mắt chảy thành dòng.
- Thôi! Em đi! Hẹn gặp anh ở Hà Nội.
Cái hơi ấm cô Lê, bà Lê truyền sang ông cứ ấm dần… khiến ông bàng hoàng, chưa kịp phản ứng gì, bà đã bước lên xe.
Ông đứng nhìn theo cánh tay vẫy vẫy của bà và chiếc xe khuất dần sau đám bụi mù của con đường đất đỏ và cây cối hai bên đường.